Mbijetesa e Kosovës varet nga sundimi i ligjit, teksa shqetësimet janë rritur për paparashikueshmërinë e politikave amerikane
Shkruan: Nafisa Latic
E drejta ndërkombëtare nuk është koncept abstrakt për Ballkanin Perëndimor. Është mbrojë. Për shtetet si Kosova, të papërfunduara, të kontestuara dhe ende të brishta, e bën dallimin mes sovranitetit dhe ekspozimit. Kufijtë e saj, institucionet dhe mbijetesa politike nuk varen vetëm nga fuqia, por nga ligjet.
Dy javë më parë isha në Kosovë. Është një prej shteteve më të reja dhe më të vogla në botë, e cila doli nga lufta me Serbinë pas fushatës bombarduese të NATO-s në vitin 1999 që ndali dhunën dhe detyroi tërheqjen e Beogradit. Pasoi me Rezolutën e Këshillit të Sigurimit të OKB-së, e cila e vendosi Kosovën në administrim ndërkombëtar dhe i shtroi rrugën për deklarimin e saj të pavarësisë.
“Varemi aq shumë nga SHBA-ja dhe Trumpi është i paparashikueshëm. Jemi të brengosur. Mendoj se ne duhet t’i japim kryeministrit Albin Kurti një mandat të fuqishëm dhe shpresoj se do të bashkëpunojë me BE-në më shumë”, thotë taksisti.
Këtu është përkthimi në shqip:
Pak kohë pas vizitës sime, më 28 dhjetor u mbajtën zgjedhjet e parakohshme, të cilat konfirmuan dominimin e Kurtit dhe riformësuan peizazhin politik të Kosovës.
Kurti, ish-lider i protestave studentore që ishte burgosur gjatë epokës së Millosheviqit, është në pushtet që nga viti 2021. Pavarësisht kritikave të hapura nga Uashingtoni, votuesit e Kosovës i dhanë Kurtit një mandat edhe më të fortë në zgjedhje, duke e rikthyer në detyrë me mbështetje të paprecedent dhe duke sinjalizuar një gatishmëri në rritje për t’iu kundërvënë presionit amerikan.
Administrata Trump e ka kritikuar hapur refuzimin e Kurtit për të pranuar propozimet e tyre që synonin uljen e tensioneve me Serbinë, përfshirë kundërshtimin ndaj krijimit të një asociacioni me shumicë serbe dhe rezistencën ndaj marrëveshjeve të shpejta që, sipas Kurtit, cenojnë sovranitetin e Kosovës.
Varësia e Kosovës nga SHBA-të nuk është rastësi. Kosova, në shumë mënyra, është produkt i së drejtës ndërkombëtare. Ndërhyrja e NATO-s krijoi kornizën juridike për të ardhmen e saj politike. Më shumë se një dekadë më vonë, Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë (GJND) vendosi se deklarata e pavarësisë së Kosovës në vitin 2008 nuk e shkelte të drejtën ndërkombëtare. Këto procese nuk e zgjidhën statusin e Kosovës, por i dhanë asaj diçka thelbësore: legjitimitet juridik.
Për shtetet e vogla, legjitimiteti është mbijetesë.
Kjo është arsyeja pse momenti aktual global është kaq shqetësues. Pushtimi i plotë rus i Ukrainës tashmë ka destabilizuar krahun lindor të Evropës dhe ka ringjallur tensionet e pazgjidhura në gjithë Ballkanin Perëndimor. Kur shtetet e fuqishme anashkalojnë OKB-në, margjinalizojnë Këshillin e Sigurimit ose rishkruajnë rregullat që qeverisin përdorimin e forcës, pasojat ndihen së pari në rajone si kjo. Erozioni i së drejtës ndërkombëtare nuk krijon vakum. Ai krijon cenueshmëri.
Venezuela e thellon këtë shqetësim. Pavarësisht akuzave serioze dhe të dokumentuara ndaj Nicolas Maduros, e drejta ndërkombëtare nuk lejon ndërhyrje ushtarake ose ndryshim regjimi thjesht sepse një qeveri është autoritare ose gjerësisht e dënuar. Sipas Kartës së OKB-së, përdorimi i forcës është i ligjshëm vetëm në rast vetëmbrojtjeje ose me autorizim të Këshillit të Sigurimit. Kur fuqitë e mëdha sinjalizojnë se këto kufizime mund të shpërfillen ose riformulohen, dëmi shtrihet shumë përtej Venezuelës.
Për kosovarët, të cilët ende jetojnë me frikën e retorikës nacionaliste të qeverisë në Beograd dhe të aleatit të saj kryesor, Rusisë, që ende nuk e njeh ekzistencën e tyre, kjo nuk është teorike. Pavarësia e Kosovës vazhdon të jetë e paplotë në planin ndërkombëtar. Kufijtë e saj mbeten të kontestuar. Siguria e saj mbështetet më pak te forca dhe më shumë te njohja juridike dhe garancitë multilaterale. Nëse ndërhyrja shndërrohet në çështje diskrecioni politik dhe jo justifikimi juridik, atëherë vetë sovraniteti bëhet i kushtëzuar.
Kjo është pasojë e paparashikueshmërisë së politikës amerikane. SHBA mbeten aleati më i rëndësishëm i Kosovës, por vitet e fundit kanë treguar se sa shpejt mund të ndryshojnë prioritetet dhe toni me administrata të reja. Mbështetja që dikur dukej e pakushtëzuar mund të bëhet transaksionale. Pas Venezuelës, pyetja bëhet e pashmangshme: sa e besueshme mund të mbetet Uashingtoni si mbrojtës i sovranitetit dhe paqes për shtetet e vogla që tashmë jetojnë nën kërcënim?
Kosova duhet të vazhdojë forcimin e institucioneve të saj, sundimit të ligjit dhe llogaridhënies demokratike brenda vendit. Por në planin e jashtëm, mbrojtja e saj më e mirë mbetet një sistem funksional i së drejtës ndërkombëtare, i përforcuar përmes integrimit më të thellë me Evropën. E njëjta vlen për të gjithë rajonin e Ballkanit.
Nëse e drejta ndërkombëtare nuk zbatohet më në mënyrë të qëndrueshme, shtetet e vogla nuk mund të mbështeten vetëm në vullnet të mirë ose aleanca. Në një botë ku fuqia po zëvendëson gjithnjë e më shumë ligjin, pyetja që qëndron para Ballkanit Perëndimor është urgjente: kush i mbron ata që ekzistenca e tyre varet nga respektimi i rregullave?
Nëse fuqia e zëvendëson ligjin si parimin organizues të rendit global, Ballkani Perëndimor mund të bëhet sërish një rast prove se sa pak mbrojtje ofrojnë në të vërtetë rregullat ndërkombëtare për shtetet e vogla.
Latic është prezantuese dhe gazetare e lajmeve ndërkombëtare, ka njohuri për politikat e Evropës Juglindore, Turqisë dhe zgjerimin e BE-së